Loading ...
.:: Sân Khấu Việt Nam ::.
Đang tải ...



         

Chuyên nghiệp và không chuyên: Dựa lưng nhau để sống

13/09/2017 12:05:18 CH

Những ngày cuối tháng 5 nắng như đổ lửa, song xã Tư Mại, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang vẫn rộn rã tiếng hát, nhịp đàn bởi Cuộc thi hát Chèo và dân ca.

Gác lại công việc đồng áng, nhiều nông dân được dịp trổ tài hát múa khiến không khí làng quê tưng bừng màu sắc. Đặc biệt, CLB Chèo thôn Bắc Am còn có một dàn diễn viên nhí độ tuổi 9,10 cùng tham gia thi đấu với các bậc phụ huynh nên niềm vui, cảm xúc của người dân càng tăng lên gấp bội.

Nghệ thuật Chèo đang phát triển khá mạnh tại các địa phương của tỉnh Bắc Giang dưới hình thức các CLB tại Nhà văn hóa thôn hoặc tại hộ gia đình. Tiếng hát Chèo vang luôn vang lên tại các thôn, làng trong tỉnh. Người dân vốn say mê và theo đuổi loại hình nghệ thuật dân tộc này vô điều kiện. Song khi được tạo điều kiện, thì sự tương tác khá thú vị, đạt hiệu quả bất ngờ.

Truyền thống lâu đời

CLB Chèo làng Hạ, huyện Tân Yên được coi là một trong những CLB mạnh trong phong trào trình diễn Chèo không chuyên ở Bắc Giang. Tiền thân của CLB này là Đội Chèo làng Hạ được thành lập từ những năm 1957, 1958 với nhiều giọng hát hay. Suốt ngần ấy năm, tiếng hát Chèo gần như không tắt tại nơi đây, song theo thời gian, nhưng cây đa cây đề ngày xưa cũng không trụ được mãi. Trong những giọng ca ngày ấy, nay chỉ còn lại  ông Nguyễn Trọng Nguyên, tuổi cũng gần 80. Ông Nguyên mới được phong danh hiệu nghệ nhân ưu tú năm 2015, là nghệ nhân đầu tiên của Bắc Giang được phong danh hiệu này ở lĩnh vực Chèo.



CLB Chèo làng Hạ có số lượng thành viên khá đông: 64 người, chủ yếu làm nông nghiệp, trẻ nhất là hơn 30 tuổi. Đối tượng trên dưới 50 chiếm ưu thế. Ngoài thời gian làm nông, các thành viên thường tập trung tại Nhà văn hóa thôn để học hát vào thứ 7, chủ nhật. Trước đây, mọi người chỉ hát được một hoặc hai làn điệu, thì nay đã có thể thuộc được khoảng 20 điệu ca, cách nhả chữ cũng chuyên nghiệp hơn, nhịp phách ăn khớp nhịp nhàng.CLB Chèo làng Hạ đã gặt hái được khá nhiều thành tích trong các cuộc thi không chuyên cấp xã, huyện, tỉnh cũng như khi giao lưu với các bạn bè địa phương khác. Điều khiến cho các nghệ sĩ của CLB Chèo làng Hạ tự tin là ông chủ nhiệm trên 60 tuổi từng là diễn viên và một nghệ nhân  với kinh nghiệm được đúc rút từ nhiều thế hệ hát chèo luôn say sưa sáng tạo cái mới. Tuổi đã cao song nghệ nhân ưu tú Nguyễn Trọng Nguyên vẫn đảm nhận vị trí quan trọng trong CLB là viết kịch bản, sáng tác lời mới và đạo diễn.

Điểm mạnh khiến CLB Chèo làng Hạ giữ được phong độ là có dàn nhạc cổ giỏi với 7 tay đàn vững nghề không kém các nghệ sĩ chuyên nghiệp. “Nếu không có dàn nhạc thì khó giữ được chất Chèo” -  nghệ nhân ưu túNguyễn Trọng Nguyên cho biết.  Bộ nhạc cụ tương đối đầy đủ, đạt tiêu chuẩn do UBND xã Cao Thượng tài trợ đã lâu vẫn được các nhạc công giữ gìn và phát huy tác dụng trong các show diễn. Tuy nhiên, những nhạc công tay ngang này cũng đã trên dưới 50 khiến không ít người lo đội ngũ kế cận khó có người tài thay thế do thanh niên đang mải mê làm kinh tế.

Nghệ thuật dân tộc phục vụ chính trị

Nếu làng Hạ tự hào vì dàn nhạc “xịn” thì các đồng nghiệp tại CLB Chèo thôn Bắc Am, xã Tư Mại lại tự tin vì dàn múa nữ với những vũ công gồm nông dân, tiểu thương vô cùng uyển chuyển trong những làn điệu dân gian. 24 thành viên, người cao tuổi nhất 75, trẻ nhất 25 của CLB này trung bình mỗi tháng nhận một show diễn. Tuy không phải số nhiều, song cũng là niềm mơ ước của nhiều nghệ sĩ nghiệp dư. Được đứng trên sân khấu biểu diễn cho bà con làng xã, được đi thi đấu cùng các địa phương khác theo định kỳ là nguồn động viên to lớn khiến các đào, các kép luôn cố gắng hết mình.

Theo ông Nguyễn Tiến Tài, thành viên CLB thì xã Tư Mại, huyện Yên Dũng có 9 thôn, thôn nào cũng có CLB Chèo song chỉ có CLB Chèo thôn Bắc Am được hoạt động dưới sự quản lý của UBND xã. Sở dĩ, có được sự ưu tiên này là do hình thức sinh hoạt văn nghệ đã có truyền thống từ xa xưa, trở thành một nét đẹp văn hóa của thôn mà người dân địa phương ai nấy đều rõ. Hơn nữa, khi chính thức thành lập CLB Chèo Bắc Am cách đây 10 năm, những người đại diện đã viết đơn lên UBND xã đề nghị được giúp đỡ. Không dễ dàng để nhận được sự đồng ý của cấp chính quyền, nhưng khi đã được phê duyệt rồi, thì tính chuyên nghiệp trong học tập và biểu diễn được nâng lên đáng kể. Các nghệ sĩ làng quê tự đặt ra cho mình chỉ tiêu không thua kém một đơn vị nghệ thuật, mỗi năm phải học hát 2, 3 làn điệu mới, dàn dựng 2, 3 tiểu phẩm mới. Mỗi lần tham dự cuộc thi hay sự kiện gì quan trọng thì mời nghệ sĩ chuyên nghiệp về dạy hát, diễn. Vì là con của UBND xã nên bất kỳ hoạt động gì của xã như hội họp, bầu cử, đại hội hội đồng nhân dân, mặt trận tổ quốc, giao lưu…các nghệ sĩ đều được lời mời biểu diễn.

Tuy sinh hoạt theo hình thức tự nguyện, theo phương thức xã hội hóa, song CLB Chèo Bắc Am vẫn nhận được sự ủng hộ tích cực của chính quyền địa phương. Năm 2014, CLB được Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tài trợ một bộ loa đài chất lượng tốt. “Mỗi khi có sự kiện lớn, UBND xã cấp cho một nguồn kinh phí khoảng 3 đến 4 triệu đồng, thôn Bắc Am cũng ủng hộ tiền son phấn, trang phục. Thành viên tham gia biểu diễn được ghi thêm công điểm, khi đến kỳ hạn được trừ tiền nộp thóc” – ông Nguyễn Tiến Tài cho biết. Số tiền tuy không nhiều, song vẫn là nguồn cổ vũ lớn để các diễn viên dù bận rộn đến mấy cũng gác tất cả công việc vật chất, tập trung cho niềm vui nghệ thuật. Đó cũng là lý do mà CLB Chèo Bắc Am ngày càng được trẻ hóa. 

Ông Nguyễn Tiến Tài vốn là diễn viên của Đoàn Văn công tỉnh Bắc Giang từ những năm 1964-1965. Sau này, ông đi bộ đội rồi về thôn làm nghệ sĩ Chèo tự do. Ông là một trong những người thành lập CLB Chèo thôn Bắc Am, và làm chủ nhiệm. Khi tuổi cao, ông nhường lại vị trí này cho em trai mình là Nguyễn Thế Cử - cũng từng là diễn viên trong đội văn nghệ. Hai cô con dâu của ông Nguyễn Tiến Tài cũng đã gia nhập CLB và là những thành viên tích cực. Ông bảo, hai thằng con trai hát cũng khá, chỉ tội đi làm ăn xa chứ nếu không ông cũng động viên tham gia để lấy phong trào cho quê hương. Số lượng thành viên đông khiến gia đình ông Tài trở thành “hiện tượng” của CLB.

Chị Lưu Thị Thêm, con dâu ông, cho biết: “Khi lấy chồng, tôi chỉ hát quan họ, không biết hát Chèo, song bố chồng cứ động viên tôi tham gia. Lúc đầu, tập vở cũng ngại, vì toàn người nhà mình sắm vai. Nhưng Chèo, không theo thì thôi chứ càng theo, càng thích, càng ham. Trước đây, tôi bán hàng bận rộn, nay chuyển sang làm nghề trông trẻ để có nhiều thời gian tập luyện biểu diễn”. Chị Thêm đã vào CLB được bốn năm, từng đóng vai Cô Son trong tác phẩm cùng tên tham gia Hội diễn nghệ thuật Chèo không chuyên của tỉnh, được giải A toàn đoàn và giải A cá nhân. Ngoài trông trẻ, chị Thêm còn tham gia công việc của thôn, công tác dân số của xã, và việc trở thành một nghệ sĩ Chèo nghiệp dư giúp ích rất nhiều cho chị khi làm công tác xã hội. “Tôi vốn nhút nhát, nhưng nhờ giao lưu, biểu diễn trên sân khấu nhiều mà năng khiếu diễn thuyết của tôi được phát huy. Vì thế, tôi làm được những việc mà trước kia mình không hề nghĩ đến” – chị Thêm bộc bạch.

Show diễn chính của những CLB Chèo thôn, làng là hội hè, đình đám, phục vụ các hoạt động của địa phương và tham gia các cuộc thi không chuyên.Vì thế, nghệ thuật Chèo làng quê cũng phát triển theo hướng riêng. Bên cạnh những làn điệu cổ, những bài ca mới luôn được ra đời để đáp ứng yêu cầu cuộc sống. Ngoài trích đoạn kinh điển như  “Quan âm thị Kính”, “Lưu Bình Dương Lễ”, “Súy Vân”…. những tiểu phẩm mới được sáng tác liên tục nhằm hưởng ứng các cuộc thi liên quan đến vấn đề xã hội. Không chỉ phong phú về các bài hát ca ngợi Đảng, Bác Hồ, chiếng Chèo Bắc Giang còn có nhiều bài phê phán thói hư tật xấu của xã hội như mê tín dị đoan, nghiện hút hay ca ngợi hạnh phúc gia đình. Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Trọng Nguyên từng được giải sáng tạo, đạo diễn xuất sắc cho tiết mục về bạo lực gia đình. CLB Chèo làng Hạ được giải khuyến khích đồng đội. CLB Chèo thôn Bắc Am từng được giải A của huyện Yên Dũng với tác phẩm về nghiện hút ma túy. Tuy chưa phát triển thành dòng mạnh mẽ, song các nghệ sĩ tay ngang đã biết dùng nghệ thuật dân tộc để phê phán những vấn đề nóng bỏng của xã hội.
Hợp tác đôi bên cùng lợi

Bắc Giang vốn là đất Chèo. Hơn thập kỷ trước, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh cũng đã nhận thấy, phong trào hát Chèo ở các thôn phát triển mạnh mẽ nên đã giao cho Nhà hát Chèo Bắc Giang chịu trách nhiệm quản lý, đào tạo để gìn giữ nghệ thuât dân tộc cũng như ươm mầm tương lai. Hát Chèo ở làng, xã vốn tự phát, theo kinh nghiệm dân gian. Vì thế tuy mạnh mẽ nhưng vẫn có nguy cơ chệch hướng. Nhiều giọng ca khỏe vẫn có thể hát sai, hát chệch. Bản thân nghệ thuật Chèo chuyên nghiệp từng chịu sức ép từ sự phát triển phức tạp của cuộc sống nên đã bị biến đổi. Sân khấu chính thống từng xuất hiện loại Chèo tạp nham, cũng có thể sân khấu không chuyên sẽ vô tình bỏ qua cái hay cái đẹp mà cổ súy cho cái dở, cái sai chăng? Vì thế, sự tham gia của những nghệ sĩ chuyên nghiệp vào phong trào phát triển các câu lạc bộ Chèo đã có ý nghĩa quan trọng. Đây là sự hợp tác đôi bên cùng có lợi.

Nhà hát Chèo Bắc Giang mỗi năm cử hai đội xuống các làng tập huấn cho giọng ca không chuyên trong khoảng từ 15 đến 20 ngày. Mỗi khi có cuộc thi hay hội diễn, các nghệ sĩ chuyên nghiệp cũng hỗ trợ đồng nghiệp làng xã dựng vở, dạy diễn xuất, mua sắm trang thiết bị. Nguồn kinh phí này được tỉnh cấp cho Nhà hát để thực hiện nâng cao, chuyên môn hóa biểu diễn các CLB Chèo nghiệp dư. Sau hơn 10 năm thực hiện, hoạt động phong trào tự phát đã mang lại hiệu quả khá bất ngờ. Nhiều diễn viên không chuyên hát hay, diễn giỏi không kém nghệ sĩ chuyên nghiệp. Trong quá trình theo nghệ thuật khó khăn, không ít nghệ sĩ chán nản, muốn bỏ nghề, song khi nhìn thấy ngọn lửa nhiệt tình của người dân yêu Chèo, niềm đam mê lại bùng lên. NSND Trần Thông, giám đốc Nhà hát Chèo Bắc Giang cho biết, nhiều nông dân, vì yêu ca hát đã đem cả thóc đến quyên góp cho CLB khiến các nghệ sĩ thực sự xúc động. “Phong trào nghệ thuật không chuyên phát triển mạnh là điều đáng mừng cho nghệ thuật chính thống. Bởi khi đó, trách nhiệm nghề nghiệp của người nghệ sĩ cũng được nâng cao” - NSND Trần Thông thổ lộ. Quan tâm đến phong trào nghệ thuật nghiệp dư chính là nuôi dưỡng lực lượng khán giả VIP cho nghệ thuật. Khi họ đã rành về nghệ thuật, tức là họ sẽ đi xem biểu diễn, và soi diễn viên từng ly, từng tý. Diễn viên càng chịu áp lực càng tiến bộ. Các diễn viên của Nhà hát Chèo Bắc Giang khi xuống thôn thì là thầy giáo, nhưng khi trở về vẫn phải đi diễn theo nhiệm vụ. Trò diễn cho thầy áp lực một, thì thầy diễn cho trò áp lực gấp 10 lần. Mỗi năm, Nhà hát vẫn phải đảm bảo chỉ tiêu diễn phục vụ dân địa phương từ 120 đến 130 đêm, vì thế, diễn viên lỡ hát sai, diễn chệch thì “biết tay học trò”.

Phong trào hát Chèo tại địa phương phát triển mạnh cũng là nguồn cung cấp diễn viên an toàn cho Nhà hát Chèo Bắc Giang. Trước đây, khi hình thức hoạt động còn nặng tính tự phát, mỗi khi tuyển được diễn viên Nhà hát thường gửi lên trường Đại học Sân khấu điện ảnh Hà Nội đào tạo. Thế nhưng, khi tốt nghiệp, các diễn viên thường không quay về. Nhiều năm liền, đơn vị này bị mất nguồn diễn viên đã tuyển. Song từ khi phong trào không chuyên được chuyên nghiệp hóa, khi tuyển được diễn viên, Nhà hát đào tạo ngay tại Trường Trung cấp Văn hóa du lịch tỉnh Bắc Giang. Sinh viên học xong về Nhà hát làm việc trong môi trường nghệ thuật khá lý tưởng.
Thu Huyền / Tạp chí SK
Ý kiến bạn đọc
   
  
 
 
   
 
60-nam-hoi-san-khau-sankhau.com.vn