Loading ...
.:: Sân Khấu Việt Nam ::.
Đang tải ...



         

Bảo tồn và Phát triển Nghệ thuật Sân khấu Dù Kê Khmer Nam Bộ - Di sản văn hóa của dân tộc

21/11/2013 2:46:24 CH

Từ bao đời nay, mảnh đất ĐBSCL cây xanh trái ngọt, lúa gạo trĩu bông, ruộng đồng cò bay thẳng cánh với những con người chân chất, sống thân tình giữa các dân tộc: Kinh, Khmer, Hoa, Chăm… đã tạo nên một bản sắc văn hóa độc đáo, phong phú.


“Lưỡi kiếm oan nghiệp” của Đoàn NT Khmer Ánh Bình Minh, tỉnh Trà Vinh

Từ bao đời nay, mảnh đất ĐBSCL cây xanh trái ngọt, lúa gạo trĩu bông, ruộng đồng cò bay thẳng cánh với những con người chân chất, sống thân tình giữa các dân tộc: Kinh, Khmer, Hoa, Chăm… đã tạo nên một bản sắc văn hóa độc đáo, phong phú. Xuất phát từ nhu cầu sinh hoạt văn hóa và tín ngưỡng thờ cúng thần linh mà mỗi dân tộc nơi đây hình thành những loại hình nghệ thuật diễn xướng và sân khấu dân gian riêng biệt. Người dân Khmer Nam bộ có quyền tự hào vì góp vào bản sắc văn hóa bằng nhiều loại hình văn hóa độc đáo, phát triển khá lâu đời. Trong đó, nghệ thuật Dù kê với đặc trưng có tích truyện, nghệ thuật biểu diễn tinh tế, ý nghĩa nhân văn sâu sắc nên được người dân yêu thích, trở thành một món ăn tinh thần không thể thiếu trong đời sống xã hội của bà con dân tộc Khmer nên được bà con luôn bảo tồn và phát triển.
Nghệ thuật Dù kê ra đời trên cơ sở kế thừa những loại hình nghệ thuật đã có trước đó của dân tộc Khmer như Rô-băm và với đời sống cộng cư nên nghệ thuật Dù kê đã có những ảnh hưởng bởi sự giao thoa văn hóa giữa người Khmer với người Việt và người Hoa trên địa bàn Nam bộ... Với những đặc điểm của vùng miền, của sự hội tụ và lan tỏa, nghệ thuật Dù kê ra đời đã nhanh chóng được phổ biến khắp các tỉnh đồng bằng Nam bộ. Chúng ta thấy có nhiều đoàn nghệ thuật Khmer lần lượt ra đời, trong đó phải kể tới các tỉnh có sự phát triển mạnh như: Trà Vinh, Sóc Trăng, Kiên Giang, An Giang, Bạc Liêu, Vĩnh Long, Cà Mau…

Nghệ thuật Sân khấu Dù kê là một sản phẩm văn hóa được những nghệ nhân người Khmer sáng tạo nên, lấy sân khấu là nơi biểu diễn các tích trò để ca ngợi và truyền bá tư tưởng Phật giáo, tín ngưỡng dân gian, một đặc trưng tôn giáo của đồng bào dân tộc Khmer Nam bộ. Loại hình nghệ thuật này thường diễn ra ở các sân chùa trong những ngày lễ, tết. Nghệ thuật Dù kê có hát, múa, đọc thơ biểu diễn các tích trò theo phong cách dân gian nên ngay từ khi ra đời, Dù kê đã được công chúng khán giả dân tộc Khmer vùng Nam bộ đón nhận rất nồng nhiệt. 


Nghệ thuật Sân khấu Dù kê có cốt truyện được xây dựng trên nền ca nhạc (hát, múa) đối thoại phối hợp với hình thái diễn xuất của các mô hình nhân  vật. Sân khấu Dù kê mang tính ước lệ phản ánh đời sống tâm linh, tín ngưỡng thông qua các tuồng tích kinh điển nhà Phật. Trong quá trình hình thành và phát triển, sân khấu Dù kê cũng có những sáng tác mới mang nội dung phản ánh kịp thời những sự kiện và hơi thở của cuộc sống diễn ra trong xã hội đương đại. Đề tài và nội dung kịch bản của sân khấu Dù kê rất phong phú. Các tích truyện diễn ra trên sân khấu Dù kê, về cơ bản luôn đề cao đạo lý của con người, mang tinh thần hướng thiện, ca ngợi cái tốt, cái đẹp, lên án cái ác, cái xấu. Cốt truyện của các vở diễn thường được rút ra từ thần thoại, cổ tích, bao giờ cũng kết thúc có hậu. Cấu trúc kịch bản có tính xung đột giữa cái thiện, cái ác nên rất mạch lạc, dễ hiểu. Người không biết tiếng Khmer khi theo dõi diễn biến của vở Dù kê vẫn có thể hiểu được cốt truyện. Với 3 tuyến nhân vật chính: tuyến Hoàng tử tiêu biểu cho cái thiện, tinh thần anh hùng, tài ba và lòng đức độ; tuyến bên Chằn tiêu biểu cho cái ác, cái xấu xa tồn tại trong thiên nhiên và xã hội; bên cạnh hai tuyến chính ta còn thấy tuyến động vật tích cực (Khỉ) tiêu biểu cho lòng trung thành, sự thông minh và mưu lược. Lối diễn của nghệ thuật Dù kê rất phong phú. Hát Dù Kê được kết hợp nhuần nhuyễn tế trên nền  âm nhạc phục họa, thể hiện qua vũ đạo di chuyển kết hợp với cách hóa trang những bậc đế vương, ông hoàng, bà chúa và những nhân vật khác trong trích truyện có tính khoa trương cách điệu.

Hát Dù kê là loại hình mà người đồng bào dân tộc Khmer vẫn giữ được nét truyền thống nguyên bản. Các nhạc cụ Khmer cổ truyền thường sử dụng đó là đàn khưm, dàn nhạc pưnpết (ngũ âm) kết hợp với nhiều nhạc cụ dân tộc khác.


Vở diễn Anh hùng cứu quốc của Đoàn NT Dù Kê Khmer Ánh Bình Minh, Sóc Trăng

Dù kê thường được biểu diễn tại các lễ hội chùa, đám cưới, lễ hội sinh hoạt văn nghệ. Đêm diễn thường bắt đầu bằng một bài hát cúng tổ. Kế đó là hát mời các vị thần, rồi tất cả diễn viên ra hát chào khán giả, biểu diễn một điệu múa rồi mới bước vào tích truyện. Những đêm diễn Dù kê luôn thu hút đông khán giả. Các đoàn Dù kê đều tới hát làm phước ở chùa, hay tại địa điểm cử hành lễ như Lễ dâng bông, Tết Chôl Chnăm Thmây, Lễ đua ghe ngo để phục vụ khán giả.

Có thể nói, lối sống chân chất, mộc mạc của người Khmer Nam bộ, tình làng nghĩa xóm được duy trì, vun đắp cho đến ngày nay có phần đóng góp của các tích truyện từ sân khấu Dù kê. Và Dù kê đã góp phần làm phong phú thêm cho nền nghệ thuật sân khấu Việt Nam.

Vào năm 1960, Đoàn Văn công Khmer Ánh Bình Minh (nay là Đoàn nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh) tỉnh Trà Vinh được thành lập và là đoàn nghệ thuật Khmer chuyên nghiệp đầu tiên ở Nam Bộ. Trải qua hơn 50 năm thành lập, Đoàn nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh luôn ngời sáng, đã dàn dựng hơn 40 tiết mục mang tính chất xã hội đương đại. Trong đó, đáng kể nhất là vở “Nghĩa tình trong giống tố”, “Giữ Đền cô Hia”, “Bông Hồng Trà Vinh”, “Mối tình Bôpha - RạngXây”… Đặc biệt, tại hội diễn Nghệ thuật sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc tổ chức tại thành phố Qui Nhơn, tỉnh Nghĩa Bình (nay Bình Định) năm 1985 do Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ VH,TT&DL) và Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam tổ chức, vở ca kịch Dù kê “Mối tình Bôpha - Rạng Xây” ca ngợi mối tình hữu nghị đoàn kết giữa Việt Nam và Campuchia của Đoàn nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh đã gây bất ngờ đối với người xem cả về hình thức, nội dung và phong cách biểu diễn rất đặc thù ở địa phương và đạt huy chương vàng. Cũng tại hội diễn này, nghệ thuật sân khấu Dù kê được Bộ Văn hóa Thông tin (Bộ VH,TT&DL) công nhận là loại hình sân khấu dân tộc Khmer Nam bộ nằm trong hệ thống sân khấu truyền thống Việt Nam.


Hình ảnh trong vở “Vì một tình thương” của Trung tâm văn hóa tỉnh Vĩnh Long

Theo thời gian và sự biến đổi của cuộc sống hiện đại, những loại hình văn hóa nghệ thuật truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một. Việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống đang gặp nhiều khó khăn. Để khắc phục những khó khăn đó đang đặt ra trách nhiệm cho các nhà quản lý và các nghệ sĩ nghệ thuật Dù kê Khmer ngày hôm nay để làm sao giữ gìn, phát triển có nhiều tác phẩm mới nhằm góp phần giữ gìn, sáng tạo ra nhiều tác phẩm nghệ thuật sân khấu Dù kê có chất lượng làm đẹp thêm đời sống tinh thần, làm phong phú thêm bề dày văn hóa ở vùng đất cây lành trái ngọt này.

Để góp phần bảo tồn và phát triển nghệ thuật sân khấu đặc sắc của đồng bào Khmer Nam bộ, Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam chủ trì phối hợp với Uỷ ban nhân dân tỉnh Sóc Trăng (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Sóc Trăng) tổ chức “Liên hoan Sân khấu Dù kê Khmer Nam bộ lần thứ nhất - 2013” vào tháng 11-2013, tại tỉnh Sóc Trăng. Đây là lần đầu tiên loại hình nghệ thuật sân khấu Dù kê đặc sắc của đồng bào Khmer Nam bộ được tổ chức với quy mô toàn quốc. Liên hoan nhằm giới thiệu nghệ thuật Dù kê độc đáo của dân tộc Khmer Nam bộ tới công chúng trong và ngoài nước. Đồng thời là dịp để các nghệ sĩ gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm nhằm bảo tồn và phát huy các loại hình nghệ thuật truyền thống của Việt Nam, góp phần đề cao văn hóa, cái đẹp và các giá trị nhân văn, tình đoàn kết hữu nghị của các dân tộc Việt Nam.

Dù còn gặp khó khăn, nhưng với sự tham gia của 10 đơn vị nghệ thuật thuộc các tỉnh như: Sóc Trăng (4 đơn vị), Trà Vinh (2 đơn vị), An Giang (1 đơn vị), Bạc Liêu (1 đơn vị), Cà Mau (1 đơn vị), Vĩnh Long (1 đơn vị) tại Liên hoan Sân khấu Dù kê Khmer Nam bộ lần thứ nhất - 2013 đã khẳng định loại hình nghệ thuật đặc sắc của đồng bào Khmer Nam bộ vẫn tràn đầy sức sống.


 Doanh nghiệp tư nhân Đoàn nghệ thuật Dù Kê
tập thể Ron Ron, tỉnh Sóc Trăng với vở diễn
Duyên tiền định

Trong xu thế của quá trình hội nhập và phát triển với thế giới, các quốc gia và dân tộc đều đưa ra mục tiêu giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa - nghệ thuật truyền thống, trong đó thông qua các hoạt động biểu diễn nghệ thuật góp phần bảo tồn các giá trị, di sản truyền thống, bản sắc dân tộc.

Khó khăn lớn của các đoàn nghệ thuật Dù kê hiện nay chính là nguồn nhân lực trẻ. Hiện nay, nghệ thuật Dù kê đang tồn tại và phát triển ở các tỉnh chúng ta thấy: Có những đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp có số lượng diễn viên đủ mạnh để dàn dựng tiết mục mới. Có những doanh nghiệp đầu tư cho đoàn nghệ thuật Dù kê hoạt động. Nhưng đa số các đoàn nghệ thuật Dù kê đều hoạt động theo mô hình xã hội hóa tự chủ tự kinh doanh, tự đầu tư kinh phí, vì vậy gặp rất nhiều khó khăn cho đầu tư phát triển. Mặc dù các đoàn nghệ thuật Dù kê đã nỗ lực vượt lên khả năng của chính mình để hoạt động. Nhưng cái khó để bảo tồn và phát huy loại hình nghệ thuật sân khấu ca kịch Dù kê hiện nay là trình độ của diễn viên. Diễn viên Dù kê của các đoàn hiện nay chủ yếu là học truyền nghề, trong khi đó, tiêu chuẩn diễn viên hiện nay đòi hỏi phải được đào tạo cơ bản cả văn hóa và nghề nghiệp. Đối với các trường trung học phổ thông, có em học hết lớp 12 nhưng lại phát âm tiếng dân tộc không chuẩn hoặc bị “mù chữ dân tộc”. Để biểu diễn được nghệ thuật Dù kê không dễ, vì người thể hiện được hệ thống nhân vật của sân khấu Dù kê phải có năng khiếu cả về ca, múa, cảm thụ văn học, cảm thụ âm nhạc và diễn xuất. Vì vậy, người theo nghề phải có niềm đam mê mãnh liệt với sân khấu truyền thống của dân tộc mình, lại phải có trình độ biểu diễn nghệ thuật một cách chuyên nghiệp. Hiện công tác đào tạo cho nghệ thuật Khmer chủ yếu dựa vào việc truyền nghề tại các đoàn nhưng rất ít người theo học nên đang đứng trước tình cảnh “Tre già măng chưa mọc” bởi thiếu đội ngũ kế thừa, nên chậm và không theo sát được tốc độ phát triển của nhịp sống đương đại.

 Ngoài lực lượng chính là nghệ sĩ biểu diễn, chúng ta còn thấy vấn đề tác giả kịch bản và đội ngũ đạo diễn cho sân khấu Dù kê đang rất thiếu nên ảnh hưởng lớn đến việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật Dù kê. Ngày nay, muốn nghệ thuật Dù kê phát triển, việc đẩy mạnh nghiên cứu sưu tầm vốn nghệ thuật dân gian, truyền thống dân tộc Khmer, khai thác các giá trị văn hóa phi vật thể, mạnh dạn đưa vào thể nghiệm dàn dựng các tiết mục, chương trình, vở diễn nghệ thuật mang đậm bản sắc nghệ thuật Khmer; tập trung biên soạn các tài liệu nghệ thuật truyền thống làm cơ sở cho việc truyền dạy, tập huấn nghệ thuật. Bên cạnh đó, công tác khán giả cần có nghiên cứu thị hiếu, nhu cầu hưởng thụ nghệ thuật của đồng bào Khmer Nam bộ để trên cơ sở đó đầu tư sáng tác nhằm tạo ra những tác phẩm mới có giá trị thời đại, phù hợp với thị hiếu của đông đảo công chúng yêu thích nghệ thuật dân tộc, để có cơ sở cải tiến và nâng cao chất lượng nghệ thuật sân khấu Dù kê là những vấn đề cần được coi trọng để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer, tạo tiền đề vững chắc cho bước phát triển, hòa nhập cùng với cộng đồng thế giới và thời đại.
Với sự độc đáo và hấp dẫn, nghệ thuật Dù kê của đồng bào Khmer Nam bộ nằm trong danh sách 12 di sản văn hoá phi vật thể được Bộ VH-TT&DL dự kiến lập hồ sơ trình UNESCO giai đoạn 2012-2016. Đây là tín hiệu vui với người dân Khmer Nam bộ tiếp tục thực hiện một cách hiệu quả và có kế hoạch các hoạt động bảo tồn, phát huy và tôn vinh giá trị di sản văn hóa dân tộc ở tầm quốc tế, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, thu hút khách du lịch và đáp ứng nguyện vọng của đồng bào nơi đây. Ngoài việc xây dựng lập hồ sơ công nhận di sản văn hóa nghệ thuật Sân khấu Dù kê cần tìm ra một số giải pháp để phát triển trong thời gian tới như sau:

1- Công tác đào tạo đội ngũ:
1.1 - Cần phải đào tạo có bằng cấp, trình độ chuyên môn với những trường hợp có khả năng hoàn tất văn hóa bậc phổ thông trung học và Đào tạo truyền nghề cho những thế hệ tiếp theo với những trường hợp không có điều kiện hoàn tất văn hóa phổ thông.
 1.2 - Quan tâm làm tốt công tác quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực nhằm trẻ hóa đội ngũ và lực lượng kế thừa cho các đoàn nghệ thuật Dù kê cả các khâu lãnh đạo quản lý và chuyên môn nghiệp vụ.
1.3 - Mở lớp truyền nghề, đào tạo tác giả, diễn viên, khôi phục những tác phẩm sân khấu truyền thống, đưa nghệ thuật Sân khấu Dù kê vào học đường, có bản dịch cho người không biết tiếng Khmer để xem… góp phần thổi hồn di sản, truyền tình yêu nghệ thuật dân tộc cho thế hệ trẻ. Để bảo tồn di sản cần thiết phải đào tạo được đội ngũ kế thừa và tổ chức các sân chơi xứng tầm để nghệ nhân có thể sống trọn với nghiệp diễn.
1.4 - Mạnh dạn đưa cán bộ đi đào tạo hoặc đào tạo lại bằng các hình thức: chính quy, tại chức, tập huấn, bồi dưỡng, truyền nghề… về kiến thức quản lý, chuyên môn nghiệp vụ cho phù hợp với tính đặc thù và yêu cầu phát triển của văn hoá - văn nghệ trong giai đoạn hiện tại.

2 - Thường xuyên tổ chức Liên hoan và đưa Nghệ thuật Sân khấu Dù Kê vào trường học phổ thong để tạo động lực bảo tồn phát triển:
2.1 - Liên hoan Dù kê Khmer thường xuyên 2 năm 1 lần để tạo điều kiện cho các nghệ sĩ, các đơn vị nghệ thuật khai thác, dàn dựng mới nhiều tác phẩm nghệ thuật. Bộ VH,TT&DL cần đưa Liên hoan Sân khấu Dù kê Khmer như loại hình nghệ thuật sân khấu dân tộc.
2.2 - Thường xuyên tổ chức giao lưu với nước Campuchia trao đổi học tập.
2.3 - Tổ chức sân khấu học đường để đưa Nghệ thuật Sân khấu Dù Kê vào các trường học phổ thong để các em  học sinh dân tộc Khmer hiểu biết cái hay cái đẹp của loại hình nghệ thuật sân khấu này.

3 -  Có chế độ chính sách cho hoạt động:
3.1- Cần có những chính sách, chế độ cho các nghệ nhân đang hoạt động trong các đoàn nghệ thuật Dù kê tham gia hoạt động trong loại hình nghệ thuật này để đảm bảo chế độ, chính sách thỏa đáng đối với nghệ sĩ, diễn viên đã hết tuổi nghề nhưng chưa đến tuổi hưu; mọi chính sách nên lồng ghép trong các chương trình mục tiêu để tạo điều kiện chuyển đổi ngành, nghề phù hợp với trình độ, năng lực của từng người. Cố gắng ổn định đời sống sinh hoạt, làm việc, ăn ở của diễn viên, nhạc công, cán bộ, viên chức để an tâm công tác, cống hiến nhiều hơn cho hoạt động sáng tạo và biểu diễn nghệ thuật.
3.2 - Tăng cường đầu tư trang thiết bị kỹ thuật hiện đại để tạo ra những tác phẩm nghệ thuật có giá trị đích thực, có hình thức phong phú, đa dạng, hấp dẫn, lôi cuốn công chúng đến thưởng thức nghệ thuật ngày càng đông và tạo ra mức doanh thu từ hoạt động biểu diễn nghệ thuật ngày càng cao.
3.3 - Cần khảo sát ở các địa phương danh sách các Nghệ nhân Dù Kê Khmer để có chế độ bồi dưỡng cho việc giữ gìn và phong danh hiệu Nghệ nhân nhân dân, ưu tú cho những người tài năng có công truyền dạy loại  hình nghệ thuật sân khấu này.

4 - Đầu tư cho việc sưu tầm nghiên cứu quảng bá nghệ thuật:
Cần quan tâm tới việc nghiên cứu sưu tầm tư liệu nghệ thuật Dù kê Khmer để làm tư liệu giảng dạy đào tạo đội ngũ văn nghệ sĩ và phổ biến nét độc đáo của nghệ thuật Dù kê lên các phương tiện truyền thông đại chúng.
4.1 - Đề nghị các nhà nghiên cứu cần làm rõ một số vấn đề sau Hội thảo như:
-  Xác định giá trị nguyên gốc, nét đặc trưng độc đáo của Nghệ thuật Sân khấu Dù Kê để xây dựng hồ sơ khoa học trình UNESCO xem  xét.
4.2 - Cần có cuộc hội thảo để phân tích đánh giá Dù Kê và Dì Kê khác nhau thế nào?
4.3 – Để Nghệ thuật Dù Kê được nhiều người hiểu được cốt chuyện lời ca  nên tìm cách chuyển ngữ cho đại  chúng dễ hiểu.

5 - Tổ chức mở trại sáng tác cho các tác giả sân khấu Dù Kê Khmer .
- Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam sẽ trao đổi với Liên chi hội Đồng Bằng Sông Cửu Long có kế hoạch tổ chức sáng tác cho các tác giả Dù Kê Khmer để có những tác phẩm mới cho các  đơn vị nghệ thuật Dù Kê dàn dựng biểu diễn.

Có thể nói, tồn tại và phát triển cùng chiều dài lịch sử của vùng đất ĐBSCL, góp phần làm đẹp thêm cho tính cách của người dân miền sông nước, các giá trị văn hóa - nghệ thuật truyền thống, phong tục tập quán và lễ hội của đồng bào dân tộc Khmer luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm, giữ gìn - phát huy, kế thừa và phát triển lên một tầm cao mới. Bảo tồn và phát triển nghệ thuật sân khấu Dù kê Khmer Nam bộ - Di sản văn hóa dân tộc góp phần “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc”, tạo ra nét đẹp sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nâng cao đời sống tinh thần và phục vụ nhu cầu giải trí của đồng bào Khmer Nam bộ, tạo cho vùng đất này một bản sắc văn hóa riêng với nghệ thuật sân khấu Dù kê đặc sắc, đưa văn hóa nghệ thuật truyền thống của đồng bào Khmer Nam bộ nói chung và nghệ thuật Dù kê nói riêng trong hội nhập và phát triển./.

NSND Lê Tiến Thọ - Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam
Ý kiến bạn đọc
   
  
 
 
   
 
60-nam-hoi-san-khau-sankhau.com.vn